Dwa w jednym

Mam z „Procesem Eligiusza Niewiadomskiego”, w reżyserii Bartosza Szydłowskiego, problem.  Spektakl, a w zasadzie dwa spektakle - bo jeden ma podtytuł „trybuna sądowa” - mają różną wagę. Teatr Powszechny w Warszawie, gdzie ten eksperyment się odbywa, jest jak najbardziej fair i lojalnie Widzów uprzedza: Ci, którzy zasiądą na Małej Scenie będą wręcz uczestnikami historycznej rekonstrukcji procesu sądowego. Niestety, kto zdecyduje się na Scenę Dużą zobaczy jedynie transmisję tej rekonstrukcji. Dopiero po blisko godzinie i dwudziestu minutach szanse się wyrównują i widzowie z Małej dołączają do publiczności na Dużej. Wspólnie oglądany jest finał przedstawienia. Uczciwie o tym teatr uprzedza. Tytuł ma adnotację, na stronie jest to opisane. Zatem - kto jakiego dokona wyboru, taki spektakl zobaczy. Sugeruję Państwu skusić się na Małą Scenę. Tam dzieje się znakomite widowisko. 

Od dziecka marzę o wehikule czasu. Gdybym go miał, bez wahania ruszyłbym w mgłę dwudziestolecia ubiegłego wieku. Dla mnie to kraina wyśniona. Skrząca się wydarzeniami, w których chciałbym wziąć udział. Zobaczyć i poczuć ich klimat. Pierwszy raz w życiu to marzenie spełniło się w tak doskonałym wymiarze właśnie za sprawą „Procesu Eligiusza Niewiadomskiego”. Oczywiście, uczestniczyłem w różnych rekonstrukcjach, konstrukcjach i tak dalej. Jednak tu, gdy wchodzimy na Małą Scenę Powszechnego po prostu przenosimy się w czasie do 30 grudnia 1922 roku. 

Sala rozpraw. Dawne polskie godło i sąsiadujący z nim krzyż. Między surowymi ławkami krąży około trzydziestu osób. To publiczność, która będzie proces obserwować. Zbliżają się do nas. Nawiązują kontakt wzrokowy. Ale nie odpowiadają na pytania. Nie komunikują się w żaden sposób. Przejmujące, jedyne w swoim rodzaju wrażenie. Jakbyśmy weszli do świata duchów. Obserwowali zdarzenie, które miało miejsce w rzeczywistości równoległej. Widzieli, słyszeli - ale to wszystko. Kapitalnie to Bartosz Szydłowski zaplanował. 

Zaczyna się rozprawa. Nie będę relacjonować jej przebiegu. To proces szaleńca i szaleńczej, chorej wizji. Prowadzącej do tragedii, w której śmierć poniósł prezydent Gabriel Narutowicz. Jestem wrogiem paralel. Nie znoszę „analogii”, „aluzji”, „kół historii”. To nie historia zatacza koła. To ludzie się nie zmieniają. Jesteśmy tym samym gatunkiem ziemskiego drobiazgu, który w śmiesznie krótkich interwałach swojego tu przebywania udaje sprawczości. Człowiek wierzy w swój wpływ na cokolwiek, chociaż sam nie jest w stanie przeżyć choćby równowartości jednego stulecia. Nawet destrukcja planety, którą jej fundujemy, jest procesem. Zaczął się w chwili, gdy człowiek wyciął pierwszą gałąź aby zrobić z niej dzidę. Trwa do dzisiaj, wraz z wielopokoleniowym rozwojem ludzkiej cywilizacji. Dlatego nie dam Twórcom satysfakcji i nie utonę w paralelach między Niewiadomskim a polską polityczną współczesnością. Napiszę jedynie, że spektakl pojawia się we wstrząsającym momencie. Zapewne zupełnie wbrew intencji Twórców - jedyne porównanie, które mnie nurtuje to fakt że wtedy szaleniec Niewiadomski z browninga oddał trzy strzały w stronę symbolu państwa. Uważał, że ono się degeneruje. Niszczeje. Postanowił zabić tego, kto stoi na jego czele.  Zabić z pobudek światopoglądowych. Dzisiaj szaleniec wjeżdża samochodem na krakowski Rynek. Strzela do ludzi. Nie ma w tym symbolu. Zabija niewinne, przypadkowe osoby. To nie historia zatacza koło, powtórzę. To ludzie są podłym stworzeniem. Ludzie i ludzcy szaleńcy między nimi. 

Wracajmy do sali rozpraw. To się ogląda z zapartym tchem. Wszystkimi zmysłami odczuwa się ten proces. Mowę Niewiadomskiego, wystąpienia oskarżycieli. Przesłuchania biegłych i świadków. A potem wyrok. I votum separatum jednego z sędziów. Logicznie, czysto uzasadnione. Jeśli Niewiadomski chce kary śmierci, nie wolno mu jej dawać. Sąd nie może spełniać zachcianek zbrodniarza, nie może stwarzać męczenników. Głos bez echa. A jednocześnie moim zdaniem najsilniejsza teza spektaklu. Nie wolno czynić z szaleńców postaci pomnikowych. Kara ma polegać na tym, że neguje się ich w każdym elemencie. Nie spełnia żadnego postulatu płynącego z ich strony. 

Stuk młotka sędziowskiego. Schodzimy na dół. Teraz rozumiem, dlaczego na widowni Małej Sceny było tak niewiele osób. Chodzi o jak najsprawniejsze posadowienie widzów na krzesłach Dużej Sceny. Tu rozegra się akt drugi widowiska. Dynamiczny, symboliczny, stanowiący pokłosie - konsekwencję wyroku śmierci. Bo Niewiadomski staje się mitem. Męczennikiem na sztandarze. Jego szaleństwo przeistacza się w fundament idei. Spektakl natomiast zamienia w  wielki, głośny i efektowny manifest. A potem cisza. Znów ożywa kinowy ekran. Do Zachęty wchodzi człowiek. Wspina się po schodach. Już jest w sali im. Gabriela Narutowicza. Podnosi z podłogi biało-czerwoną flagę. Recytuje „Pogrzeb prezydenta Gabriela Narutowicza” Juliana Tuwima. Poety, który w 1944 roku napisał:  „Jestem Polakiem, bo mi się tak podoba. To moja ściśle prywatna sprawa, z której nikomu nie spowiadam się i przed nikim nie tłumaczę”. Znamienne, symboliczne i doskonałe jest umieszczenie w finale spektaklu właśnie tego wiersza, właśnie tego poety. A recytuje - proszę się nie śmiać, bo piszę rzecz oczywistą - kapitalnie recytuje, sam Andrzej Seweryn. 

„Proces Eligiusza Niewiadomskiego”. Świetny spektakl, ale wyłącznie w części z podtytułem „trybuna sądowa”. Bez niej pozostaje transmisją, oglądaną na ekranie wiszącym w miejscu gdzie powinni być aktorzy. I to jest właśnie cały mój z „Procesem…” problem! 

aktorzy

Grzegorz Artman

Anna Ilczuk (13.11.2026 zagra Karolina Adamczyk)

Michał Czachor

Grzegorz Falkowski

Andrzej Kłak (13.11.2026 zagra Mateusz Znaniecki)

Tomasz Kocuj

Mateusz Łasowski

Oskar Stoczyński

Kazimierz Wysota

Adam Ferency (gościnnie)

Małgorzata Lipczyńska (gościnnie)

Andrzej Szeremeta (gościnnie)

Krzysztof Zarzecki (gościnnie)

Andrzej Seweryn (wideo)

Jerzy Basiura (zagra 11.11 i 12.11.2026)

Artem Manuilov (zagra 13.11.2026)

Kamila Biedrzycka, Natalia Chabior, Witold Fietkiewicz, Beata Fijałek, Piotr Fijałek, Dobrochna Kliczewska, Aleksandra Konieczna, Bartosz Kozioł, Rafał Kozłowski, Krystyna Kubacka-Góral, Tomasz Łukaszek, Magdalena MacDonald, Piotr Maj, Sandra Milošević, Hanka Napora, Witold Rutkowski, Leszek Sobolewski, Kinga Staszewska, Daria Stawrowska, Renata Szkup – epizodyści

Śpiewaczki i śpiewacy Chóru Politechniki Warszawskiej

realizatorzy

reżyseria – Bartosz Szydłowski

adaptacja – Łukasz Drewniak

scenografia i kostiumy – Jerzy Basiura

asystentka scenografa, kostiumografa – Julia Nowak

reżyseria światła – Paweł Labe

muzyka – Dominik Strycharski

reżyseria obrazu – Peter Fick

asystent reżysera obrazu – Paweł Palider

operatorzy kamer – Jakub Piórkowski, Piotr Szczerek, Zofia Stalina, Paweł Labe 

ruch sceniczny – Marta Wołowiec

inspicjentka – Julia Różańska

osoba puszczająca napisy – Alicja Besler