Bez dogmatu

Napraw murom zęby krat

Ortodontę wręcz im załatw 

A mury rosną rosną rosną 

i otoczą cały świat…”

- brzmią słowa finałowej piosenki „Boeinga 737-800”, przedstawienia Teatru Wysokiego. Spektakl wystawiono na festiwalu Studenci na Scenę. Ten wprawdzie już się zakończył ale odkładałem relację z półgodzinnej prezentacji warszawskich i łódzkich studentów, tworzących grupę na co dzień związana ze sceną Starej Prochowni. Chciałem się raz i jeszcze raz zastanowić nad tym, co powiedzieli w swoim spektaklu i o czym rozmawialiśmy po nim, gdy wyszli podyskutować z Widzami. 

Sama idea jest prosta, choć ubrana w meandry fabularne. Jesteśmy w escape room. Rewolucja pokonuje dyktaturę, ale jej bojownicy władzy nie zdobywają. Troje z nich zamierza odbyć podróż do Argentyny. Ta, podobnie jak imię i nazwisko dyktatora - Miły Sznycel mają zaszyte korelacje z historią dwudziestego stulecia. Kto tam umykał i jakiego dyktatora był wcześniej akolitą  - sami Państwo wiecie. Zanim jednak wyruszą, czeka ich kilka zdarzeń w kraju. W ich toku szybko, może zbyt szybko i ze stratą dla narracji, poznajemy podstawowe usytuowania człowieka wobec wolności: Od prowadzącej do pełnej anarchii, do wolności polegającej na paradoksie oddania swoich wyborów pod zewnętrzną kontrolę. Postaci spotykają się na pokładzie samolotu i wolność prawie uniemożliwia im odlot. A potem zaczyna się ta puentująca spektakl piosenka. 

Tym, którzy jej nie znają przypomnę kontekst: „Mury” to polska adaptacja pieśni „L’estaca” z 1968 roku śpiewanej przez Lluisa Llacha. Przeniósł ją do nas Jacek Kaczmarski. Stała się hymnem łączącym pokolenia, które w latach osiemdziesiątych XX wieku walczyły z komunizmem. Sam Kaczmarski był w tym czasie na emigracji, został we Francji pod koniec 1981 roku, co dodawało pieśni powabu czegoś zakazanego i dysydenckiego. „Mury” integrowały ludzi różnych wiekiem, wykształceniem i często spojrzeniem na przyszłą, wolną od komunizmu Polskę. Śpiewano je przy ogniskach, nucono w opozycyjnych domach. Stała się symbolem jedności przeciwko niesprawiedliwej, dyktatorskiej władzy. Gdy tytułowe mury w 1989 pękły a potem runęły - uznaliśmy, my „Mury” znający na pamięć i traktujący jak hymn, że misja skończona i  teraz nastaną czasy normalnych wyborów i demokratycznych rządów. 

A nagle, prawie czterdzieści lat po 1989 roku młodzież siada i wyśpiewuje marzenie o tym, że mury powstaną na nowo! Głupota? Dziecinada? Naiwność? Nie. Też się zastanawiałem nad tym, jak Twórcy Teatru Wysokiego wytłumaczą swoją postawę. Bo sama prowokacja artystyczna to za mało, gdy podnosi się rękę na symbol tak w historii posadowiony.  I rozgorzała arcyciekawa wymiana zdań. O przekleństwie wolności, która po zlikwidowaniu zła postrzeganego jako jednoczący przeciwko sobie ogół społeczeństwa totem, wytworzyła bezideową pustkę. Współczesne różnice poglądów, antagoniści życia publicznego, są dla nich zbyt miałcy, słabi i nieatrakcyjni jako przeciwnicy. Nie ma idei, której można by w romantycznym zrywie się sprzeciwiać i cierpieć katusze w imię wielkiej wolnościowej sprawy. Skarleliśmy w oparach czterdziestu lat względnej poprawy sytuacji materialnej i, co tu kryć, sporej w porównaniu z PRL wolności. Zdewaluowały się hasła i idee. Kolejne pokolenie chciałoby sięgnąć przynajmniej po trzonek od transparentu, ale nie bardzo jest co na nim napisać. 

Fascynujące było to spotkanie. Zrozumienie genezy ich frustracji. Rozmawialiśmy długo konstatując, że historia musi zataczać koła a ludzkość nie może wyciągać nadmiaru wniosków z błędów protoplastów bo… ugrzęźnie we frustracji. Dyktatury napędzają ruchy wyzwoleńcze. Te z kolei kreują bohaterów i postawy godne naśladowania. Wzorcowe dla młodych. Im rzadziej odbywają się tego typu zwroty akcji, tym bardziej blakną biografie i chwalebne czyny dawnych bohaterów. Szczególnie w dzisiejszym, przeładowanym informacjami, pędzącym na złamanie karku świecie. 

„Boeing…” stawia pytania. Jednak nie definiuje wolności. Słusznie. Bo takiej definicji nie ma. Paradoksem wolności jest to, że polega na odpowiedzialnym pozostawianiu ustalania jej granic każdemu członkowi społeczności. Dopóki nie łamie prawa, jego granice wolności należy szanować. Co zarazem kłóci się z istotą wolności. Poszanowanie cudzych granic może być przecież przez innych postrzegane jako ograniczanie wolności własnej… 

Nie muszę się zgadzać, aby ich rozumieć. Mam inne doświadczenia. Przeżyłem sporo historycznych, traumatycznych momentów. Pamiętam je. Jako dziewięciolatek doświadczyłem „zimy stulecia”, mając lat dwanaście obserwowałem czołgi Stanu Wojennego. Będąc niespełna dwudziestoletnim studentem pracowałem w Krajowym Biurze Promocji Komitetu Obywatelskiego „Solidarności”, w styczniu 1991 jako korespondent „Tygodnika Solidarność” byłem w Wilnie. Pandemia 2020 roku kojarzyć mi się będzie bardziej z kamieniem nerkowym który rodziłem, niż z traumą samotności. Ot, inne czasy mi się trafiły. Z ciekawością i szacunkiem wysłuchałem młodych Twórców z Teatru Wysokiego. Wiele mnie nauczyli, za co Im bardzo dziękuję. 

Taki to był festiwal i taka dyskusja. Jedna z sześciu w czasie czterech dni w Teatrze Druga Strefa. Użyłem już tego słowa, pozwolę sobie go nadużyć - fascynujące było spotkanie z poglądami, obserwacjami i konkluzjami współczesnych polskich studentów. Fascynujące a zarazem bardzo kształcące. 

„Boeing 737-800” polecam Państwu  jako zarzewie dyskusji. Teatr musi je wywoływać. Niekoniecznie spłycanych tylko do drobnomieszczańskiego, czy Abacki zagrał tak że burmistrz płakał a Babacka przeszła koło roli. 

Skoro piosenka na początku, niech i koniec stanowi piosenka. „Mury” Kaczmarski zaśpiewał pierwszy raz w 1978 roku. W 1971 powstało natomiast „Dobre wychowanie” Jacka Kleyffa z tekstem Marcina Wolskiego. Ballada pokolenia „przed Murami”…

Pokolenie Kolumbów, 

Zetempowców,

Tubylców,

bardzo modne i 

trafne terminy.

Lecz jak nazwać nas,

młodszych, w ciągu 

trzech lat dorosłych

od tej wiosny 

przedwczesnej do

zimy?

Lecz jak nazwać nas, 

młodszych w ciągu 

trzech lat dorosłych

od tej wiosny 

przedwczesnej 

do zimy?

Jaki termin 

wykuwać naprędce 

dla tych łebków,

co wrażeń niesyte?

Pokolenie 

czapki studenckiej

czy zimowych 

nausznic z tłumikiem?

Pokolenie 

czapki studenckiej

czy zimowych

nausznic z tłumikiem?

Bardziej cyniczni

niż otwarci,

zawsze bez 

zbytku dobrych 

chęci. 

Wciąż programowo

nie dość zwarci,

wciąż wychowawczo 

nieobjęci. 

Produkt zniechęceń,

czy owacji?

Nadmiaru 

czy też braku myśli?

Może czciciele

kontestacji,

lub konformizmu

maturzyści?

Jak tu ich dorwać,

myśl uparta

błądzi w gazetach 

dróżką krętą?

Oj przydałby się

tu mistrz Karhan,

czy może lepiej 

Makarenko. 

Niezależnie,

co z nami się stanie 

gdy znów czwórki

rozciągną się drogą 

ta nabyta świadomość 

zostanie, 

co nie daje dziś

spać pedagogom.  

Niezależnie,

co z nami się stanie

gdy znów czwórki 

rozciągną się drogą 

ta nabyta świadomość

zostanie,

co nie daje dziś 

spać pedagogom…

Scenariusz i reżyseria: Stanisław Malicki
Muzyka: Sebastian Marciniak
Obsada: Malwina Dylewicz, Florentyna Dworczyk, Szymon Karbowy, Amelia Goniszewska, Lena Lipert, Stanisław Malicki